جرم گوش یا سرومن ( Cerumen ) برخلاف باورهای رایج ، نشانه آلودگی ، کثیفی یا عدم رعایت بهداشت فردی نیست ؛ بلکه یک سد هوشمند و طبیعی برای محافظت از کانال شنوایی در برابر خشکی ، باکتری ها و ذرات گردوغبار به شمار می رود . در شرایط معمول ، مجرای گوش با مکانیسم خودکار این ترشحات را به سمت بیرون هدایت می کند و نیازی به پاکسازی مداوم وجود ندارد . با این حال ، در مواردی ترشح بیش از اندازه غدد یا رفتارهای نادرستی مانند استفاده از گوش پاک کن باعث فشردگی جرم و انسداد مجرای شنوایی می شود . در چنین شرایطی ، افت شنوایی موقت ، احساس کیپی و سنگینی گوش رخ می دهد که برای تخلیه اصولی و بدون عارضه آن مراجعه به یک جراح گوش باسابقه ضرورت پیدا می کند . در این مقاله علمی به بررسی دقیق ماهیت سرومن ، علل انسداد ، نشانه های بالینی و روش های درمانی استاندارد می پردازیم .
جرم گوش چیست و چه نقشی در سلامت گوش دارد ؟
این ماده ترکیبی پیچیده از ترشحات غدد سباسه ( چربی ) ، غدد آپوکرین تغییریافته ( عرق ) و سلول های مرده اپیتلیوم پوست مجرای گوش است . ساختار شیمیایی سرومن به گونه ای است که محیطی با خاصیت اسیدی ملایم در داخل کانال ایجاد می کند . این ویژگی اسیدی سدی نفوذناپذیر در برابر تکثیر قارچ ها و باکتری های بیماری زا به وجود می آورد و مانع از بروز عفونت های پوستی در مجرا می شود . علاوه بر این ، ماده مومی شکل سرومن خاصیت روان کنندگی دارد و اجازه نمی دهد پوست نازک کانال گوش در اثر جریان هوا یا تماس با آب دچار خشکی شدید ، پوسته ریزی و خارش شود .
حرکات طبیعی فک هنگام جویدن غذا ، صحبت کردن یا حتی خمیازه کشیدن ، فشارهای ملایمی به دیواره های کانال گوش وارد می کنند که این ترشحات را به تدریج از بخش های عمقی به سمت دهانه خروجی هدایت می نمایند . بنابراین ، یک گوش سالم دارای قابلیت خودپالایی است و ورود هرگونه شیء خارجی برای تمیزکاری ، این نظم طبیعی را بر هم می زند .
چرا جرم گوش متراکم و مسدود می شود ؟
استفاده از گوش پاک کن ، سنجاق ، کلید یا سایر ابزارهای متفرقه اصلی ترین و شایع ترین عامل فشردگی ترشحات در عمق مجرا به حساب می آید ؛ زیرا سر پنبه ای یا نوک این ابزارها تنها مقدار اندکی از جرم سطحی را بیرون می آورد و بخش اعظم آن را مانند یک پیستون به سمت انتهای کانال و نزدیکی پرده صماخ هل می دهد . با تکرار این کار ، ترشحات روی هم انباشته شده و به یک توده متراکم و سفت تبدیل می گردند .
عوامل آناتومیک و فیزیولوژیک دیگری نیز در بروز انسداد نقش دارند . تنگی ساختاری مادرزادی کانال گوش یا وجود انحناهای شدید در مسیر مجرا باعث می شود خروج خودکار جرم کندتر صورت گیرد . همچنین استفاده مداوم و طولانی مدت از هدفون های داخل گوشی ( هندزفری ) ، سمعک یا گوش گیرهای محافظتی ، مانع از جریان آزاد هوا و حرکت طبیعی ترشحات به بیرون می شود . در افراد مسن تر نیز غدد پوستی دچار تغییر می شوند و سرومن تولیدی خشک تر و کم آب تر است که همین امر احتمال چسبیدن آن به دیواره ها و انسداد را دوچندان می کند .
علائم تجمع و گیر افتادن جرم گوش چیست ؟
تا زمانی که جرم تنها بخشی از قطر کانال را بپوشاند ، معمولا هیچ گونه ناراحتی بالینی احساس نمی شود . با این حال ، زمانی که ترشحات تمام فضای مجرا را پر کنند و مانع رسیدن امواج صوتی به پرده گوش شوند ، نشانه های زیر ظاهر می گردند :
- احساس کیپی ، سنگینی مداوم و پری آزاردهنده در گوش درگیر
- افت شنوایی انتقالی که معمولا پس از تخلیه کامل مجرا برطرف می شود
- شنیدن صدای وزوز ، سوت ، باد یا خش خش مکرر در سر
- خارش عمیق ، احساس سوزش خفیف یا درد مبهم در امتداد مجرا
- تشدید ناگهانی گرفتگی پس از استحمام یا شنا به دلیل جذب رطوبت و متورم شدن توده چربی
گاهی اوقات فشار فیزیکی توده سفت شده بر دیواره کانال گوش ، شاخه های حسی عصب واگ را تحریک می کند و در نتیجه بیمار ممکن است بدون وجود بیماری ریوی ، دچار سرفه های خشک و بازتابی شود .
"*" indicates required fields
رنگ جرم گوش نشان دهنده چیست ؟
رنگ و قوام سرومن به میزان ترشح چربی ، تعریق و به ویژه مدت زمان باقی ماندن آن در معرض هوای مجرا بستگی دارد . ترشحات تازه معمولا زرد کم رنگ ، طلایی یا نارنجی روشن و دارای بافتی مرطوب و منعطف هستند . با گذشت زمان و اکسیداسیون لیپیدها در مجاورت هوا ، این ماده تیره تر شده و به رنگ های قهوه ای تیره یا مایل به سیاه درمی آید که از نظر پزشکی کاملا بی خطر است .
تنها در صورتی که تغییر رنگ با بوی نامطبوع ، خروج ترشحات چرکی و شیری یا رگه های خون همراه باشد ، باید احتمال عفونت فعال یا آسیب بافتی مطرح شده و توسط پزشک معاینه گردد .
خطرات اقدامات خودسرانه در منزل برای تمیز کردن گوش
تلاش برای تخلیه جرم در محیط خانه با وسایل غیرپزشکی خطرات جبران ناپذیری به همراه دارد . پوست پوشاننده کانال گوش خارجی به ویژه در نیمه عمقی آن فوق العاده نازک و چسبیده به استخوان است و هرگونه سایش با ابزارهای زبر می تواند موجب پارگی عروق ، خونریزی و ورود میکروب ها به بافت نرم شود . همچنین فشرده شدن جرم روی پرده ظریف صماخ می تواند به پارگی پرده یا التهاب حاد آن منجر گردد .
استفاده از روش های سنتی اثبات نشده مانند شمع گوش ( Ear Candling ) نیز از نظر علمی کاملا مردود است . در این روش هیچ مکشی برای خروج جرم صورت نمی گیرد و در موارد متعددی عوارضی چون سوختگی های شدید پوستی ، انسداد کامل با پارافین داغ و آسیب های پایدار به سیستم شنوایی گزارش شده است .
روش های پزشکی خارج کردن جرم گوش
پزشک در ابتدا با استفاده از دستگاه اتوسکوپ ، مجرای گوش و سلامت پرده صماخ را بررسی می کند و با توجه به نرمی یا سفتی توده ، روش بالینی ایمن را به کار می گیرد . در مواردی که جرم بسیار خشک و سنگ مانند باشد ، مصرف چند روزه قطره های نرم کننده استاندارد تجویز می شود تا بافت جرم آماده تخلیه گردد .
تخلیه تخصصی معمولا از طریق ساکشن تحت دید مستقیم انجام می شود که یکی از دقیق ترین و بدون دردترین شیوه ها است و ترشحات را بدون ورود آب جمع آوری می کند . در صورت صلاحدید پزشک و اطمینان از سلامت پرده صماخ ، روش شستشوی آرام با آب ولرم کنترل شده یا استفاده از کورت های دستی ظریف نیز برای خارج کردن ملایم توده به کار می رود .
چه زمانی مراجعه به متخصص گوش و حلق و بینی ضروری است ؟
در صورتی که تجمع جرم و سنگینی گوش با علائم هشداردهنده همراه شود ، نباید مداخله پزشکی را به تاخیر انداخت :
- افت ناگهانی و شدید شنوایی که با گذشت چند روز بهتر نمی شود
- احساس درد شدید ، تیز یا ضربان دار در داخل یا پشت گوش
- ترشح مایع بدبو ، ترشحات چرکی زرد و سبز یا خونابه از مجرا
- بروز سرگیجه های چرخشی مداوم ، عدم تعادل یا تهوع
- وجود سابقه قبلی پارگی پرده گوش یا انجام عمل های جراحی روی گوش
